چه بخوريم تا تمركز فكري بهتري داشته باشيم
دكتر محمد علي تقي پور
يكي از دوستان من معتقد است وقتي نميتواند روي موضوعي تمركز كند و آن موضوع بسيار مهم و حياتي است. با مصرف دم كرده فلان گياه؛ تمركز بهتري پيدا ميكند و ميتواند روي موضوع مورد نظر تمركز كند. يكي ديگر از آشنايان تعريف ميكرد فردي براي تمرين دم كرده چند گياه و ميوه خشك استفاده ميكند.
عقايد و نظرات مختلفي درباره نوشيدنيها يا غذاهايي كه باعث افزايش تمركز ميشوند وجود دارد. آيا واقعا اين موارد حقيقت دارد؟
نظريههاي مختلفي درباره نوشيدنيها و غذاهايي كه تمركز را بالا ميبرند، وجود دارد. از كافئين قهوه گرفته تا شكر و پروتئين كه معتقدند تمركز را افزايش ميدهد. حتي كار به جايي رسيده است كه مكملهاي غذايي خاصي براي اين منظور به بازار آمدهاند تا حافظه، توجه و عملكرد مغز را بهبود ببخشند.
اما واقعا در شرايطي كه بايد تمام ذهن متمركز يك موضوع مهم باشد چه كمكي ميتوان به مغز و ذهن رساند؟ آيا واقعا مواد غذايي خاصي باعث تقويت هشياري و آگاهي ميشوند و ما ميتوانيم با مصرف آنها و با خيال راحت در امتحان، مصاحبه شغلي يا كنفرانس شركت كنيم؟!
اگر به صحبتها و گزارشهاي متخصصان توجه كنيم، با اخبار خوب و بدي در اين باره مواجه ميشويم. اول اين كه نمي توان از تاثير غذا روي ذهن و قدرت تفكر چشم پوشي كرد و حتما تاثيراتي وجود دارد و اما دوم اين كه هيچ غذايي جادويي خاصي وجود ندارد كه بتواند قدرت ذهني افراد را به صورت معجزه آسا افزايش دهد. بنابراين بايد واقعگرا بود و به صورت مبالغه آميز با اين مساله برخورد نكرد.
اما يك خبر خوب و تازه در اين زمينه وجود دارد و آن، اين كه بعضي غذاها براي كوتاه مدت باعث افزايش تمركز فرد ميشود و تحقيقات انجام شده نشان ميدهد فوايد بعضي مواد مغزي مشخص شده و بررسيها براي اعلام نتايج نهايي ادامه دارد. بعضي موارد كه به نظر ميرسد اثرات مثبتي روي ذهن دارند، به شرحي است كه توضيح داده ميشود اما اين كه اثرات آنها چقدر مثبت يا منفي است، جاي بحث دارد.
يك فنجان قهوه به همراه شكر
بسيار از مردم حاضرند سقم بخورند كه قهوه همراه با شكر در شرايطي كه آنها به تمركز فراواني نياز داشته اند. به كمك آنها آمده و كاملا موثر بوده است. افراد زيادي به اين مساله و مسائلي از اين قبيل باور دارند. معتقدند موادي مثل قهوه، چاي، مواد شيرين مثل بستني يا شيرينيجات و يا مواد غذايي كه از هر دو ماده مذكور دارند، مانند شكلات و نوشيدنيهاي مقوي مثل ليموناد ذهن آنها را باز و آماده تفكر بهتر مي كند. دكتر ويلسون، سخنگوي انجمن رژيم غذايي آمريكا معتقد است كافئين موجود در قهوه ميتواند در رفع خستگي مفيد باشد و به فرد انرژي بدهد؛ اما اين اثر كاملا كوتاه مدت است و در اصل خصوصيات فردي است كه طول مدت اثر و يا واكنش نسبت به چنين موادي را تعيين ميكند. بعضي از مردم با مصرف اين مواد احساس بهتري دارند و به علت اثرات تحريكي اين مواد، ميزان ضربان قلب آنها افزايش مييابد، در حالي كه بعضي ديگر احساس ناراحتي ميكنند و عصبي ميشوند. همين حالان ناراحتي و عصبي شدن ميتواند تمركز فرد را مختل و مساله را بغرنجتر كند. حتي اگر فردي با مصرف اين گونه مواد غذايي احساس بهتري داشته باشد، به هر حال بعد از رقع اثرات اين مواد غذايي دوباره به حالت قبلي برميگردد و گاهي اگر اين مواد بيش از حد مصرف شود، مشكل ساز ميشود؛ چرا كه اثبات شده مصرف بيش از حد قهوه به دليل داشتن كافئين زياد باعث از بين رفتن تمركز ميشود.
از سوي ديگر، اثز شكر بر هشياري و آگاهي كمي پيچيدهتر به نظر ميرسد. اين واقعيت وجود دارد كه مغز از گلوكز به عنوان منبع اصلي سوخت استفاده ميكند. در يك مطالعه كه روي 20 نفر انجام شد، از نوشيدني شيرين يا كربوهيدراتها استفاده شد و در هيچ كدام از آنها وضعيت حافظه به طور مشخص بهتر نشد. تنها نتيجهاي كه به نفع مواد شيرين تمام شد، اين بود كه غذاهاي بسيار شيرين اثراتي سريع، كوتاه مدت و مثبت بر توانايي ذهني دارند. پروفسور گلد، استاد روان شناسي و علوم اعصاب دانشگاه ايلينويز معتقد است در كل گلوكر (قند) اثراتي بر حافظه و يادگيري دارد، اما دخالت ديگر فرآيندها مثل استرس و تفاوت فردي سوزاندن گلوكز را نبايد ناديده گرفت. او در آزمايش هاي خود به اين نتيجه رسيده است كه هر چه مقدار مصرف گلوكز بالاتر باشد، اثرات بر روي حافظه بهتر و بيشتر ميشود، اما وقتي به يك مقدار خاصي ميرسيم، ديگر شرايط بهتر نميشود و حتي بدتر ميشود و حتي اگر گلوكز از يك حد بالاتر بود، حافظه مختل ميشود.
براي صبحانه چه ميل داريد
استيك يا شيريني؟!
اين روزها نبرد بين كربوهيدرات و پروتين بسيار زياد است و بخصوص رژيمهاي پر پروتئين و كم كربوهيدارت اثرات مطلوبي در كاهش وزن و افزايش هشياري از خود نشان دادهاند. البته نه قندها و نه پروتيئنها نقش مستقيمي در توانايي فرد براي تمركز ايفا نكردهاند و به عنوان منبع قدرت مغزي به حساب نميآيند. اما نبايد كل تاثيرات را ناديده گرفت. در بدن، كربوهيدراتها (قندها) به گلوكز تبديل ميشوند اين كار حداقل 2 تا 4 ساعت طول ميكشد، درحالي كه تجزيه پروئينها حداقل به 4 ساعت طول ميكشد، در حالي كه تجزيه پروتئينها حداقل به 4 ساعت زمان لازم دارد. بنابراين نمي توان گفت يك ماده غذايي اثرات معجزه آسايي بر حافظه داشته باشد، بلكه متخصصان تغذيه معتقدند تركيبي از غذاها مثل ميوهجات، سبزيجات، غلات و ديگر مواد غذايي در كل باعث بهبود سلامت جسم و ذهن ميشوند و اگر فردي رژيم غذايي سالمي داشته باشد، كل فعاليتهاي جسمي و ذهني او در حد مطلوب و مورد نظر قرار ميگيرند.
عامل ديگري كه ممكن است با تمركز ذهن افراد رابطه داشته باشد، پرخوري يا كم خوري است.
اگر فردي قبل از انجام يك كار مهم، پرخوري كند، احساس خواب آلودگي ميكند؛ زيرا گردش خود از مغز به سمت معده منحرف ميشود تا عمل هضم غذا به بهترين نحو صورت گيرد. از سوي ديگر افرادي كه كالري كافي دريافت نمي كنند و از وعده غذايي خود صرف نظر ميكنند يا تحت رژيم هاي سخت غذايي قرار دارند، نمي توانند تمركز خوبي داشته باشند و حواس آنها براحتي پرت ميشود.
بعلاوه تحقيقات نشان داده است كودكاني كه صبحانه ميل ميكنند، حافظه كوتاه مدت بهتري نسبت به همكلاسيهاي خود كه صبحانه نميخورند، دارند. در ضمن كودكاني كه صبحانههاي پر كالري ميخورند (مثل كيك، شكلات، شيريني و...) تمركز خوبي ندارند.
رژيمهاي غذايي پر چرب نيز روي آگاهي و تمركز، اثرات منفي دارد، به صورتي كه حافظه و يادگيري تضعيف ميشود پس نميتواند از افرادي كه غذاهاي پرچرب ميخورند، انتظار هوش آنچناني داشت.
سوپ مكمل؟!
قفسههاي مغازهها و يا داروخانهها پر از قرصها، شربتها و مكملهاي ويتامين، املاح و مواد گياهي است كه روي همه آنها قيد شده كه از نظر جسمي ، ذهني باعث تقويت شما ميشوند. تعداد اين مواد آنقدر زياد است كه قابل شمارش نيست، اما مطمئن باشيد اين مواد آن طور هم كه درباره آنها تبليغ شده سودمند نيستند و اگر يك امتحان يا مصاحبه بزرگي در پيش داريد، بهتر است براي تقويت حافظه و تمركز خود، بر روي اين مواد حساب باز نكنيد. گزارشهايي وجود دارد كه ميگويد ويتامينهاي E.C.B بتاكاروتن و منيزم مي تواند قدرت مغز را تقويت كنند. اما هيچ كس ثابت نكرده كه قرصهاي حاوي اين مواد بتوانند باعث تقويت حافظه و تمركز شوند. در ضمن وقتي مقدار زيادي از اين مواد در غذاهاي طبيعي وجود دارند، چرا به سراغ قرصهاي آنها برويم؟ ويتامين C را براحتي در مركبات ميتوان يافت. بتاكاروتن در هويج، اسنفاج و ديگر سبزيجات برگدار و برگ سبز وجود دارد. قرصهاي ويتامين و مكمل موارد مصرف خاصي دارند و هيچ وقت نميتوانند جاي مواد غذايي را بگيرند.
بتازگي نظريههاي مطرح شده كه قابل توجه است. مثل مواد غذايي حاوي اسيدهاي چرب امگا 3 (مثل ماهي)، وين پوستين (كه در يك گياه وجود دارد) يا كولين (ماده مغذي اصلي موجود در لسيتين) داراي اثرات خاصي هستند و بر سلامت ذهن، تاثيرات مثبتي دارند و محققان در تلاشند تركيبي از اين مواد را در اختيار افراد بگذارند تا قدرت حافظه آنها تقويت شود.
براي يك روز بزرگ آماده شويد
فكر نكنيد اگر غذاي خاصي مصرف كنيد، تمركز و حافظه شما قدرت فوق العادهاي پيدا ميكند. اگر امتحان يا مصاحبهاي در پيش داريد و دوست داريد حافظه و تمركز شما قدرت خوبي داشته باشند، نكات زير را به ياد بسپاريد:
- كارهاي لازم را براي آمادگي خود، از قبل انجام دهيد، سر فرصت و بدون عجله.
- شب قبل، خوب بخوابيد.
- ورزش را در برنامه زندگي خود به طور منظم در نظر بگيريد.
- يك رژيم غذايي متعادل و حاول تمامي گروههاي غذايي مصرف كنيد. به هيچ وجه از ماده غذايي خاصي به منظور تقويت حافظه استفاده نكنيد؛ چون ممكن است وضعيت شما را بدتر كند. از غذاهاي طبيعي و سالم در حد معقول استفاده كنيد تا ذهن شما براي هر كاري آماده باشد
